,,Tasarımdan Çöpe; Yapılı Çevrenin Dönüşümü

Kanada beton derneğinin yaptığı araştırmaya göre beton, sudan sonra dünyada en çok tüketilen materyal.[i] Royal Society of Chemistry tarafından yayımlanmış bir rapora göre de dünyada betona olan talebin 2019 yılında 5.2 milyar tona ulaşması bekleniyor. Kaba bir hesapla, betonun dünyada kişi başı tüketimi yıllık olarak yaklaşık 1 tonu buluyor (5 milyar = 3,820 milyar metreküp beton, beton yoğunluğu = 2,3 ton/metre küp 3,82 milyar metreküp: 8,786 milyar ton dünya popülasyonu yaklaşık olarak 7,3 milyar  8,786 / 7,3 = 1,2 ton). [ii] Tüm bu yapım sürecinde kullanılacak betonun üreteceği karbon emisyonu bir yana, yıkımında açığa çıkan, geri dönüşümü yapılmayan ve atık haline gelen betonun sadece Avrupa’da toplam 850 milyon ton, Amerika’da ise 123 milyon ton civarlarında olduğu tahmin ediliyor. [iii] Bu veriler, işaret ettiği ciddi ekolojik sorunlara ek olarak çevremizde yapım ve yıkım süreçleriyle şekillenen dünyanın durumu hakkında da önemli bilgiler veriyor. Aynı zamanda dünyadaki birçok yapıyı simültane bir yapım yıkım sürekliliği altında topluyor.

Türkiye’de özellikle son yıllarda inşaat odaklı büyüme stratejisiyle gerçekleşen yıkım ve yapım sürecini hem yapılı çevre hem de sosyokültürel doku üzerindeki ağır etkileriyle deneyimledik. Çevre ve Şehircilik bakanlığı tarafından “yaşam dönüşümdür” sloganıyla yola çıkan kentsel dönüşüm projeleri de dönüşüm vaadiyle yola çıkıp çoğunlukla ekonomik fayda için temiz parsel üretimiyle son bulması, belleklerde yıkımı yeniliğin üreticisi olmaktan çok farklı yerlere taşıdı. Kentsel dönüşüm müdahalesi üst otoritenin kullanılmazlık atfettiği yerleşim yerlerini, kent tasarımında yetkili profesyonellerin daha iyi yaşam üretimi olarak lanse ettiği yeni yaşam alanlarına dönüştürürken, ortadan kaldırdığı yapılardaki yaşayış biçimlerini ve orada oluşmuş toplumsal grupların kendilerine özgü bağlarını da geri dönülmez bir biçimde yok etti. Yaşam alanlarından sürülen insanlarla beraber bu bağlar dönüşümün yan ürünü olarak bir atık haline getirildi. Sonuç, reklam sektörünü domine eden bir pazarlama stratejisiyle[iv] her yerde karşımıza çıkan “yeni yaşam merkezleri”. Kent yaşamının vazgeçilmezi olarak öne sürülen, “yeni yaşam biçiminin yansımasını” model alarak formüle edilmiş apartmanlar, plazalar ve AVM komplekslerini bir arada barındıran büyük yapıların dönüşüm sonrası kullanıcılarına (müşterilerine) sunduğu yaşam biçimi ise sıklıkla türeyen benzerlerinden farklı olmayan, tek parselde geçen bir hayat, üstelik havaalanına sadece 15 km uzaklıkta…

 

Mimarlığın dünyayı hoyratça dönüştürmesine karşı ortaya atılan sürdürülebilirlik tartışmalarının Türkiye’deki ana akım inşaat sektöründe bulduğu ses, yıkım ücreti karşılığı binanın demir hurdasının alınmasından

Bu çözüme alternatif olarak bir araya gelen sanatçı kolektifi Basurama, üst otoritelerden bağımsız, kullanıcısı tarafından tasarlanan hem ekolojik hem de kültürel anlamda sürdürülebilir mekân çözümleri oluşturmaya çalışıyor[vi]. Dünyanın çeşitli yerlerinde faaliyetler sürdüren oluşumun kullandığı ana maddeyse, karşılıksız bir şekilde sürekli üretilen, evlerin önünden, kentsel mekânlardan ve yıkım sahalarında sihirli bir şekilde “ok olan” çöp ve atık malzemeler. İçinde yaşadığımız tüketim çağının en büyük üretimlerinden olan çöpü herkes tarafından ulaşılabilirliği nedeniyle demokratik bir başlangıç noktası olarak gören oluşum(7), tasarım süreçlerini bulundukları yerlerdeki yerel topluluklarla entegre ederek bu üretim biçiminin yayılmasını ve kullanıcıları tarafından devamlılığını sağlamayı amaçlıyor. Hedefleri: mekânı kullanan kişileri mekânın ihtiyaçları hakkında bir tartışma üretmeye teşvik etmek ve katılımcıların tasarımcılardan bağımsız karar alma potansiyellerini harekete geçirmek. Otoritenin yapılı çevre üzerinden insan hayatı için söz söyleme hakkını kendinde görmesine karşı Basurama’nın katılımcı odaklı çözümü, mimarın tekelinde şekillenen fiziksel çevreyi bir ortak emek ve sorumluluk projesine dönüştürüyor.

 

Notlar

  1. http://www.cement.ca/
  2. Chemistry World dergisinde yayınlanan makale, yaşadığımız dönemin hızı ve çevreye olan tahribattını anlamak açısından http://www.rsc.org/images/Construction_tcm18-114530.pdf adresinden ulaşabilirsiniz.
  3. http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/
  4. Reklamcılar Derneği, Medya ve Reklam Yatırımları Raporu
  5. http://www.arkitera.com/haber/9582/hurda-karsiligi-yikim-bedava
  6. http://www.arkitera.com/soylesi/941/basurama

 

YAZI Behice Özer/TEDÜ
behice.ozer@tedu.edu.tr

GÖRSEL Aysu Kaynak /TEDÜ
aysu.kaynak@tedu.edu.tr

İdil Gökgöz /TEDÜ
idil.gokgoz@tedu.edu.tr

1