BEDEN, HAREKET VE MEKÂN

Belirli bir mekânda, sürekli yapmaya devam ettiğiniz bir hareketin oluşturduğu dizi içinde bedeninizin hareketlerinize bağlı olarak duruşunun nasıl değiştiğini fark edin.

Mutfakta yemek yapan birini düşünün.

Buzdolabının en alt rafında bulunan sebzelikten sebzeleri almak için yere çömelişini, sebzeleri yıkayışını, parmak ucunda yükselerek üst raftan tabak çıkarışını, alt rafa eğilerek kesme tahtasını alışını, yemekleri pişirdikten sonra sofraya tabakları uzanarak koyuşunu…

Bu ifadelerin her biri, bir hareketi tanımlıyor. Bu hareketler uç uca eklenerek bir eylemi oluşturuyor, “yemek yapmak” gibi. Her eylem, kendine ait bir dizi yaratıyor. Verilen örnek içerisinde bu diziyi, depolamak, temizlemek, pişirmek ve yemek ifadeleriyle oluşturabiliriz. Beden de bu dizide gerçekleştirdiği hareketlerle kendine ait bir alan tanımlıyor. Bu alan içerisinde her hareketle, o harekete ait bir duruş alıyor.

Bedenin hareket ve mekân ile kavramsal ilişkisi, çizgisel ifadelerle soyut bir şekilde ele alınabilir. Bu çizgisel ifadeler, bedenin temel bölümlerinden ve duruş farklılıklarından gelen temel aksları oluşturmaktadır; başın hareketini gösteren baş aksı, gövdenin hareketini gösteren gövde aksı, kolların hareketini gösteren kol aksları ve bacakların hareketini gösteren bacak aksları. Bedenin dizi içerisinde gerçekleştireceği harekete bağlı olarak baş, gövde, kol ve bacaklar, mekânı oluşturan yatayda ve dikeyde tanımlanan yüzeylerle açısal ve alansal ilişkiler kurmaktadır. Bu bağlamda beden, hareket ve mekân kavramları incelendiğinde tasarlanacak olan mekânda gerçekleşmesi beklenen hareketi ve bu hareketin oluşturduğu diziyi analiz etmek gerektiğini düşünüyorum. Böylelikle mekân tasarımı, içinde bulundurduğu hareket-dizi kurgusunun ve bu kurgunun temelinde yatan beden-hareket ilişkisinin bir araya gelmesiyle gerçekleşmiş olur.

Beden-hareket ilişkisinden çıkarılan yorumlar, belirli bir seviyede çeşitlilik katmanlarına ve mekânsal deneyimlere yansımalıdır. Örneğin “arada kalmışlık” konseptini ve bu konseptin oluşturduğu mekânsal koşulları ele alalım. Bu noktada “arada kalmışlık” durumunun beraberinde açıklanabileceği bir anahtar kavram ikiliği tanımlanması gerekir; içerisi-dışarısı, aydınlık-karanlık… Art arda ve geçen zamana göre sıralanan birbiriyle “arada kalmışlık” konsepti ve bu konsept başlığı altında seçilen anahtar kavramlar çerçevesinde ilişkili deneyimler, deneyim dizisini oluşturmaktadır. Seçilen kavramlar ile mekânın tanımlanması ve ölçeklendirilmesi, zaman ve zamanla değişen, gelişen, dönüşen mekânsal deneyimlerin analizinden yararlanılarak sağlanabilir. Böylelikle bir bütün içerisinde kullanıcı-zaman-mekân ilişkisi çeşitlenerek kendini var eder. Bu ilişki beraberinde insan ölçeği ve mekân algısı çalışmalarını getirir.

Mekân, geçen zaman içerisinde eylemin sağladığı deneyim dizisini oluşturan ifadelerden algılanabilir. Burada bahsedilen ifadeler, hareket kavramına kadar ulaşan diziyi oluşturan eylemin alt birimleridir (yazının başında mutfakta yemek yapan biri örneğindeki depolamak, temizlemek, hazırlamak, pişirmek ve yemek ifadeleri gibi). Deneyim dizisini oluşturan her ayrı ifade, “arada kalmışlık” ve anahtar kavram ikiliği ışığında beden-hareket ilişkisi adına kendinden önce ve sonra gelen ifadeler ile süreklilik sağlamaktadır. Bu süreklilik, zaman kavramı ile bağlantı kurarak kullanıcı için hareket ve algı çeşitliliği sunmaktadır.

Arada kalmışlık konsepti aydınlık-karanlık anahtar kavram ikiliği ile çalışılırsa, karanlık bir mekândan aydınlık bir mekâna geçiş sürekliliğinde sunulabilecek ifadeler önce belirlenmelidir (salına salına yürüme, ileride fark edilenin heyecanıyla hızlanarak yürüme, yavaşlayarak yürüme, durma). İlerleme eylemi, ifadelere parçalanarak hedeflenen hareket çeşitliliğini sağlar. Hareketler ise aydınlık ve karanlık anahtar kavram ikiliğiyle birlikte çalışarak mekânsal algı çeşitliliği sağlar. İfadeler bir araya gelerek, kullanıcının ilerleme eylemi boyuncaaydınlık-karanlık olarak seçilen anahtar kelimelerle bir deneyim dizisi oluşturur.

YAZI Aysu Gürman
aysu.gurman@tedu.edu.tr

KOLAJ Didem Zeynep Ödemiş
dzeynep.odemis@tedu.edu.tr

0