Kültürler Arası İskambil Tarihi

İlk bulguları 12. yüzyıla dayanan iskambil kağıtlarının tasarımı, bu dokuz yüzyıl boyunca doğudan batıya sayısız farklı kültürün elinden geçerek evrimleşmiş ve resmen insanlığın ortaklaşarak ürettiği bir tasarım olgusuna dönüşmüştür. Günümüzde aşina olduğumuz kartların tasarımı büyük oranda batı kaynaklı. Ancak kartların asırlar süren kıtalar arası tasarım süreci Uzakdoğu’da, Tang Hanedanlığında başlıyor.

Köken ve Kıtalar Arası Yolculuk

Oyun oynamak için üretilen kart destesi taşınabilirliği oyun çeşitliliği ve Çin’de bulunan matbaanın da yardımı ile popülaritesini kazanıyor ve insanların her yere yanında götürdüğü bir eşyaya dönüşmüştür. Ticaret yollarıyla 14. yüzyılda Orta Doğu’ya kadar yayılmış olan kart kültürü, buradaki İslam’ın tezhip sanatıyla harmanlamak insan figürlerinden arınmış, sadece kaligrafi ile süslemiş soyut renkler ve desenlerle dönüşmüştür. Özellikle dönemin en güçlü devletlerinden biri olan Memlük Devleti konumlanmış olduğu Kuzey Afrika’da, İspanya üzerinden Avrupa’nın doğu kültürüyle etkileşim sağlayabileceği en kritik noktalardan biriydi. Böylece Memlük desteleri yine ticaret ve savaşlar aracılığıyla Avrupa’ya doğru iskambil kültürünü yaymışlardır. Bu kültür 15. yüzyıl Avrupa’sına geldiği anda üzerlerine gerçekçi ve asil insan figürleri resmedilmiştir. Kartlar gerçekçi ve renkli çizilmiş figürler ile küçük tablolara dönüşmüştür.

Fransız Tasarımı:

Fransızlar kartların görüntüsünü oynanabilirlik açısından kolaylaştırmak için tasarımı sadeleştirip günümüzde standart olarak bildiğimiz tasarıma yaklaştırmıştır. Madeni Para, Kupa (bardak), Sopa ve Kılıç gibi detaylı olan sembolleri Maça, Sinek, Kupa, Karo gibi basit şekillere dönüştürmüşlerdir. Onlarca renkten oluşan semboller siyah ve kırmızı ile sınırlandırılmıştır. Fransız devrimi sırasında halk asillerden pek haz etmediği için oynadıkları oyunlarda en değerli kartı Papaz (Kral) yerine As olarak değiştirmişlerdir. Ayrıca kartın üstündeki figürlerin kart ters tutulsa da anlaşılabilmesi için figürlerin simetriği çizilip, iki taraftan da farksız gözüken bugün tanıdığımız haline dönüşmüştür. Son olarak kartların “pip” (üst köşe) kısmına sembol ve değer yazılması ile beraber iskambillerin tasarımının genel gereksinimleri büyük oranda bugün bildiğimiz haline ulaşmıştır.

Modern Zamanlar & Back Design

1900’lere gelindiğinde kartların ön yüzlerinin tasarımı konusunda ortak bir paydada buluşulmuş ancak kartların arkaları hep tekdüze kalmıştır, her zaman tek renkli, ya tekrar eden geometrik bir şekil ya da daha detaylı barok süslemeleri andıran tasarımlar kullanılmıştır. Amerika’da kumarhanelerin patladığı andan itibaren Casinolar kart şirketlerinden kendine özel tasarımlar yaptırmaya başlamıştır. Markalarını temsil etmek için arkaya isimlerini ve logolarını koyup, alışık olmayan renkler kullanmaya çalışıyorlardı. Bu sayısız örnekten en çok dikkat çeken ve modern kart tasarımlarına yön verecek olan “Jerry’s Nuggets” Casino’sunu destesi minimal tasarımı ile sadece kumar severlerin değil dönemin tüm kart sihirbazlarının dahi ilgisini toplamıştır. 1960’lardan bugüne geldiğimizde artık küçük şirketler de kart üretebiliyor, illüstratörlerle çalışıp alışık olduğumuz tasarım kalıplarından çok daha fazlasını, zaman zaman da çok daha azını sunuyorlar. 900 yıldır insanlık olarak evrimleştirdiğimiz tasarım evrimine hız kesmeden devam ediyor.

(Görsel 1) Çin’de bulunan ilk katlarda dahi tipografi ön planda ve yüksek rütbeli, üst sınıf figürler resmediliyor. 

(Görsel 2) Memlük desteleri aynı bugünkü gibi 52 karttan ve dört ayrı sembol grubundan oluşuyordu.

(Görsel 3) Avrupa’da Fransız kartları çıkana kadar destelerde “Kız” (Queen) kartı yoktu. Sadece ayrı rütbelerdeki erkek asker figürleri vardı.

(Görsel 4) Fransız destesinde her Kral (Papaz) kartı ayrı bir tarihi Kralı temsil ediyordu. K♣ (Büyük İskender), K♦ (Jül Sezar), K♥ (Frank Kralı Şarlman), K♠ (İsrail Kralı Davud).

(Görsel 5) Amerikalılar sivil savaş sırasında “Euchre” oyunu için desteye kalıcı olarak “Joker” kartını eklemiştir.

Maça (Görsel 6) As kartı İngiltere’de gerekli verginin ödendiğini gösteren bir mühürle damgalanmaya başlamış ve sonrasında kart şirketleri maça as tasarımlarını markalarının bir temsilcisi olarak sembolleştirmiştir. 

(Görsel 7) Jerry’s Nuggets tasarımı.

(Görsel 8) Modern desteler.

YAZI Can Kayaaslan / TEDÜ
can.kayaaslan@tedu.edu.tr

GÖRSEL Aykan Aras / TEDÜ
aykan.aras@tedu.edu.tr

0